Biografia Stanisława Staszica
Dzieciństwo
Stanisław Wawrzyniec Staszic urodził się 6 listopada 1755 roku w Pile. Był synem Wawrzyńca i Katarzyny z Mądlickich. Jego ojciec, tak jak i dziadek, pełnił funkcję burmistrza miasta. Rodzina ta od pokoleń należała do „znamienitszych rodów pilskich mieszczan”, sprawując urzędy burmistrza, rajców miejskich, pisarzy sądowych, starszych cechów. Dom Staszica był więc zamożny. Rodzice nie byli już młodymi ludźmi. Matka, która przekroczyła czterdziesty rok życia, szczególnie troszczyła się o wątłego i budowy najmłodsze dziecko. Stanisław miał jeszcze dwóch braci : Andrzeja i Antoniego
oraz siostrę Annę. Ojciec pragnął, aby syn zdobył wykształcenie i w przyszłości zajął poważne stanowisko. Matka zaś, jako niewiasta religijna, ofiarowała Stanisława opiece boskiej i przeznaczyła go do stanu duchownego, czyniąc śluby, że całe życie będzie chodził w sukni duchownej. To matka panowała nad nim swą pełną przesądów religijnością. Dla niej przetłumaczył w wieku piętnastu lat poemat „O religii” Ludwika Racine`a.
Nauka
Edukacja Staszica przebiegała następująco: najpierw skończył szkołę parafialną w Pile, następnie szkołę średnią w Poznaniu i wreszcie seminarium duchowne, również w Poznaniu. Święcenia kapłańskie uzyskał na przełomie lat 1778-79. Zaraz potem przez pewien czas był sekretarzem kolegiaty szamotulskiej.
W roku 1779, za radą ojca, wyjechał na dwa lata za granicę do uniwersytetów niemieckich (był w Lipsku i Getyndze) i do College de France w Paryżu, gdzie spędził najwięcej czasu. Aby Staszic mógł wyjechać, ojciec dał mu przypadającą nań część majątku.
W Paryżu studiował nauki przyrodnicze i zetknął się z ożywionym ruchem umysłowym, jaki panował w kręgu „oświeconych”. Młodego kapłana interesowały zwłaszcza nauki przyrodnicze, geologia i fizyka.
Od czasu wyjazdu za granicę, od czasu zapoznania się z badaniami przyrodniczymi można u Staszica zaobserwować ustawiczną rewolucję poglądów dotyczących Boga. Z czasem odrzucił wszelkie dogmatyczne dowody przemawiające za istnieniem Stwórcy, a częściej szukał dowodów wyłącznie rozumowych.
W drodze powrotnej do ojczyzny odwiedził Alpy i Apeniny. Nauczyciel w domu Zamoyskich
Po przyjeździe do kraju w 1781 r. rozpoczął pracę na magnackim dworze byłego kanclerza Andrzeja Zamoyskiego jako nauczyciel jego dzieci. Funkcję tę objął po Józefie Wybickim. Wszedł w środowisko silnie zaangażowane politycznie, gdzie żywa była pamięć dawnych prac nad kodeksem Zamoyskiego oraz „Listów patriotycznych” Wybickiego. Poznał całą sytuację polityczno-prawną Polski. Ale jako nauczyciel synów i córki Zamoyskich nie zostawił najlepszych wspomnień po sobie. Nie miał talentów pedagogicznych. Uczeń Staszica, Stanisław Zamoyski tak go przedstawił w swoim pamiętniku : „Ksiądz Staszic nie umiał uczyć bez lżenia i bicia. Był ordynarny, gwałtowny, a także niezwykle porywczy…”
W Zamościu osiadł na stałe. W 1782 r. otrzymał doktorat obojga praw i objął katedrę języka francuskiego w Akademii Zamojskiej. Na kilka lat objął probostwo w Turbinie.
W domu Zamoyskiego napisał dwie znakomite książki: „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego” (1787) oraz „Przestrogi dla Polski” (1790). Oba dzieła wysunęły się na czoło postępowej literatury. Miały duży wpływ na obrady Sejmu Czteroletniego i uchwalenie Konstytucji 3 Maja.
W 1790 r. udał się wraz z rodziną kanclerza w trwającą dwa lata podróż do Austrii i Włoch, skąd przywiózł dziennik pełen ciekawych uwag.
Po upadku Polski mieszkał przez kilka lat w Wiedniu z Konstancją Zamoyską, wdową po kanclerzu i jej dziećmi.
Geolog i przyrodnik
W 1797 r. wrócił do kraju, rozpoczynając kilkuletni okres wędrówek badawczych po ziemiach polskich i krajach ościennych. Zwiedził w ciągu miesiąca całe Tatry:Zachodnie, Wysokie i Bielskie, gdzie wszedł na najwyższe szczyty. Wiele razy był w Kieleckiem, Krakowskiem, na Lubelszczyźnie, we Lwowie, zwiedzał Karpaty, Przedgórze, był na Węgrzech. Podejmował niezależnie od naukowych cenne inicjatywy gospodarcze w
zakresie budowy hut i kopalń. Dokonał opisania kopalni srebra w Olkuszu, przeprowadził zakrojone na szeroką skalę badania geologiczne w okolicach Kielc, w Tatrach i na Podhalu oraz zgromadził materiały do swego pionierskiego dzieła. Napisane w 1815 a wydrukowane w 1825 r. dzieło „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin polskich”(„Carta geologica totius Poloniae)” zawierało opis struktury Tatr, skał osadowych, obserwacje o budowie tektonicznej gór i szereg ciekawych spostrzeżeń stratygraficznych.
Oprócz badań geologicznych Staszic przedstawił tu też swoje obserwacje na temat flory i fauny oraz etnografii badanego terenu (obyczaje, stroje góralskie). Na przełomie 1804 i 1805 r. po raz drugi odwiedził Paryż. Tu zapoznawał się z najnowszą literaturą z zakresu nauk o Ziemi.
Polityk i działacz społeczny
Współczesna rzeczywistość coraz bardziej go pasjonowała. Andrzej Zamoyski był dla niego świetnym przewodnikiem po sprawach krajowych. Staszic spoglądał na nie krytycznym okiem mieszczanina. Już podczas obrad Sejmu Czteroletniego przyglądał się z bliska dyskusjom publicznym nad najżywotniejszymi dla Rzeczpospolitej sprawami, choć, jako pozbawiony pełnych praw obywatelskich mieszczanin, nie mógł w nich brać udziału.
Wspomniane już dzieło „Uwagi nad Ŝyciem Jana Zamoyskiego”, wydane anonimowo w roku 1787, stało się sensacją. Publicystyczna praca nawiązywała do aktualnych, żywodyskutowanych spraw i zagadnień politycznych. Zawierała surową krytykę istniejących stosunków społecznych, wskazywała drogi naprawy Rzeczpospolitej. Opowiadał się w niej za zniesieniem liberum veto, za radykalną zmianą sytuacji prawno-ekonomicznej ludności miast i wsi. Poruszał sprawy organizacyjne wojska, sposoby powiększenia podatków. Tworzyło to razem wszechstronny program reform państwa.
Rozdział poświęcił edukacji, której celem ma być przebudowa człowieka, wychowanie nowego pokolenia wolnych i równych obywateli. Wierzył, że wychowanie może się stać jedną z dróg przebudowy społecznej. Naczelnym hasłem wychowania dla Staszica było wychowanie obywatela użytecznego, takiego, który by wiedział „jak swojego kraju obfitość powiększać i jego owoce polepszać” i o którego użyteczności decydowałaby przede
wszystkim praca. Program nauczania powinien więc być podporządkowany stawianym celom wychowawczym. Staszic opierał się na filozofii oświeceniowej, zwłaszcza
empiryzmie Locke`a, twierdząc, że całe poznanie człowieka odbywa się na
drodze doświadczenia zmysłowego. Inne ważne dzieło „Przestrogi dla Polski” powstały pod wpływem wydarzeń związanych z obradami Sejmu Wielkiego. Nastąpiły tu pewne modyfikacje programu społecznego. Wyraźniej poruszona została sprawa chłopska, a
szlachecki monopol na posiadanie ziemi uznany był jako główne zło. Upomniał się też Staszic o prawa dla mieszczaństwa chcąc „wolnouprawnienia” dla tego stanu. Ostro rozprawił się ze sprzedajnością magnaterii i egoizmem społecznym szlachty, która odmawia chłopom praw do ziemi, zamieniając ich w niewolników. Przeprowadził również szczegółową analizę przyczyn upadku Rzeczpospolitej szlacheckiej i przedstawił swoją teorię państwa nowoczesnego. Domagał się wzmocnienia władzy królewskiej,
dziedziczności tronu, przyznania praw politycznych mieszczanom. Szlachta winna zrezygnować z części swoich przywilejów na rzecz mieszczaństwa i zmienić radykalnie swój stosunek do chłopstwa pańszczyźnianego.
Działalność naukowa w Towarzystwie Przyjaciół Nauk
Po roku 1795, kiedy Polska zniknęła z mapy, Staszic zajał się działalnością na rzecz rozwoju gospodarczego kraju oraz pracą naukową.
W 1802 osiadł na stale w Warszawie, włączając się do prac Towarzystwa Przyjaciół Nauk, którego później był wieloletnim prezesem (1808-1826). Według pamiętnikarza epoki był ”najczynniejszym, najgorliwszym, a nade wszystko najhojniejszym” członkiem Towarzystwa. To on zainicjował i sfinansował pomnik Mikołaja Kopernika, ofiarował Towarzystwu własną bibliotekę i zbiory przyrodnicze, inicjował i zachęcał do
badań innych członków Towarzystwa, wzywając do „bycia narodowi użytecznym”. Kiedy organizacja borykała się z kłopotami finansowymi, ufundował jej gmach, zwany pałacem Staszica. Zabierał często głos w sprawach organizacyjnych, za co w końcu obwołano go prezesem.
Służba publiczna
Utworzenie Księstwa Warszawskiego w 1807 r. otworzyło przed Staszicem drogę do urzędów publicznych, których jako mieszczanin w Rzeczpospolitej szlacheckiej pełnić nie mógł.
W 1807 został członkiem Izby Edukacyjnej i Dyrekcji Skarbowej, radcą stanu (do 1815 r.). Później został członkiem Towarzystwa elementarnego do Ksiag. W 1808 r. został mianowany przez Fryderyka Augusta referendarzem. W 1815 r. przyjął nominację na wysoki urząd członka Rady Stanu. W tym samym roku został członkiem Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Królestwa. Zajmował się tam sprawami organizacji szkolnictwa, wniósł wielki wkład w jego rozwój. W 1816 r. założył Szkołę
Akademiczno-Górniczą w Kielcach i Instytut Agronomiczny w Marymoncie. W 1816 r. utworzono Królewski Uniwersytet w Warszawie, którego Radzie Głównej przewodniczył Staszic. On też był inicjatorem powołania w 1825 r. Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego, która w 1827 r. stała się wyższą uczelnią. W 1816 r. mianowany został dyrektorem Wydziału (później Dyrekcji) Przemysłu i Kunsztów. Pełniąc tę funkcjęnadzorował produkcję kopalń i hut, budowę dróg, organizował Korpus Górniczy, wystawy rękodzieł i przemysłu. W 1824 r. został ministrem Stanu Królestwa Polskiego.
Jednym z największych osiągnięć Staszica było utworzenie w 1816 r. Hrubieszowskiego Towarzystwa Rolniczego. 6000 hektarów dóbr hrubieszowskich (miasto i kilka wiosek) zakupił już w 1801 r., ale prawnym właścicielem stał się dopiero w 1811 r. W statucie Towarzystwa wystąpił z odważną inicjatywą uregulowania kwestii
chłopskiej. Uwolnił od pańszczyzny i obdarzył ziemią 329 chłopów, przeznaczając pozostałą część gruntów (3000 hektarów) czyli lasy, stawy,
tartak, cegielnie, młyny i magazyny rolnicze na własność wspólną. Stał się tym samym prekursorem spółdzielczości chłopskiej w Europie. Zobowiązał też chłopów do prowadzenia kasy pożyczkowej, szkół i szpitala, opieki nad sierotami, inwalidami i starcami oraz fundowania stypendiów dla najzdolniejszej młodzieży. Za tę działalność został odznaczony najwyższymi polskimi orderami : św. Stanisława I Klasy (1815) i Orła Białego (1818).
Twórczość piśmiennicza naukowa, literacka i translatorska
W 1807 w chwili powstania Księstwa Warszawskiego ogłosił rozprawkę „O statystyce Polski : krótki rzut wiadomości potrzebnych tym, którzy ten kraj chcą oswobodzić i tym, którzy chcą w nim rządzić”. W 1809 ogłosił broszurę „Do sejmu. Co się z nami stanie? Co nam we wszystkich działaniach na pierwszej uwadze mieć należy?”. W 1815 r., kiedy powstało Królestwo Polskie, Staszic ogłosił „Myśli o
równowadze politycznej w Europie”, gdzie pisał o posłannictwie Słowian wśród Europejczyków.
Największym dziełem filozoficznym Staszica był „Ród ludzki”, pisany przez
30 lat, obszerny poemat historiozoficzny, ukazujący rozwój dziejów ludzkości i ewolucję myśli ludzkiej zgodnie z prawami rozumu. Ten drukowany w trzech tomach, bez zgodycenzury, traktat o wolności, wyjaśniał czasami zawiłym trudnym językiem mechanizmy ujarzmiania ludzi i narodów. Dla cenzury okazał się dziełem niebezpiecznym, gdyż zawierał wiele treści rewolucyjnych, godzących w stary porządek, demaskującym rolę przywilejów stanowych. Dlatego po śmierci autora uległ konfiskacie, został wycofany z obiegu, a Wielki Książę Konstanty kazał podobno egzemplarzami osobiście palić w piecu…
Staszic również sam tłumaczył wiele dzieł, m.in. „Epoki natury” Bufona, „Iliadę” Homera, powieść rycerską Floriana „Numa Pompiliusz, drugi król Rzymu” oraz pracę Thomasa „Pochwała Marka Aurelego”.
Stanisław Staszic zmarł w styczniu 1826 r. w Warszawie budząc szczery żal prostych ludzi, którzy widzieli w nim swego opiekuna i dobroczyńcę. Został pochowany na Bielanach w pobliżu kościoła Kamedułów. Jego pogrzeb, wbrew intencjom wyrażonym w testamencie, stał się wielką manifestacja narodową. Z biegiem czasu powstał kult Staszica; zwłaszcza wśród młodzieży objawiał się on pielgrzymkami do grobu.
ZASŁUGI STASZICA czyli PODSUMOWANIE DZIAŁALNOŚCI
Stanisław Staszic był uczonym, filozofem, działaczem gospodarczym, pisarzem politycznym. Był jednym z czołowych reformatorów i uczonych polskiego oświecenia, zwolennikiem gruntownych reform systemowych w Rzeczpospolitej. Prowadził ożywioną działalność społeczno-polityczną, inspirując wiele inicjatyw, zmian w życiu kraju, przyczyniając się do powstania różnych organizacji i instytucji.
Był autorem dzieł politycznych, w których zawarł wiele cennych uwag, dotyczących politycznego porządku w Polsce. Jego refleksje, przemyślenia i uwagi mocno wpłynęły na zmiany zwłaszcza na reformy państwa, zwiększenie praw mieszczaństwa, zainteresowanie ciężką dolą chłopstwa a w końcowym efekcie – zniesienie pańszczyzny, uwłaszczenie. „Uwagi nad życiem Jana Zamojskiego” przeznaczone były zwłaszcza do szlachty, do niej kierował swój program ratujący Rzeczpospolitą przed upadkiem. „Przestrogi dla Polski” były już skierowane do szerszego grona odbiorców, zarówno odpowiedzialnych za rządzenie krajem jak i do mieszczan, nie mających typowych praw obywatelskich. Ostro krytykował zgubną dla Polski politykę magnaterii.
Stał się prekursorem „pracy u podstaw”, kierunku, który później rozwinęli organicznicy, tacy jak doktor Karol Marcinkowski czy Edward Jurgens. Swoje przemyślenia wprowadził w życie zakładając Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie. W umowie miedzy nim a chłopami dóbr hrubieszowskich, które wcześniej wykupił w zamian za uwłaszczenie, zniesienie pańszczyzny, członkowie wspólnoty chłopskiej byli zobowiązani do pomocy w razie klęsk żywiołowych w wysokości stosownej do powierzchni gospodarstwa. Członkowie Towarzystwa mieli za zadanie opiekować się sierotami, kalekami,
niedołężnymi starcami a także proporcjonalne finansować szkoły i opiekę lekarską.
Zasłużył się znacząco w sferze organizacji polskiego szkolnictwa , szczególnie zawodowego i politechnicznego. Mimo przynależności do stanu duchownego popierał uniezależnienie szkolnictwa od wpływów kleru. Kładł duży nacisk na ujednolicenie programów nauczania oraz kształcenie praktyczne.
Stworzył podstawy polskiej geologii. „Dzieło „O ziemiorództwie Karatów i innych gór i innych równin Polski” wydane po wielokrotnej zmianie koncepcji w 1815 r., było pierwsza próbą syntetycznego przedstawienia geologicznej budowy Polski .Wywarło znaczy wpływ na następne pokolenia geologów.
Staszic popierał badania geologiczne nad odkryciem nowych źródeł surowców i zabiegał o objęcie nimi również dóbr prywatnych. Patronował wszystkim badaniom i odkryciom korzystnym dla rozwoju gospodarczego kraju. Troszczył się nie tylko o poszukiwanie bogactw naturalnych, ale i o należyte ich wykorzystanie. Odegrał ważną rolę w rozwoju przemysłu. Pod jego kierownictwem zakładano nowe oraz rozbudowywano już istniejące huty i kopalnie. Staszic też był inicjatorem powołania w Kielcach Szkoły Akademiczno-Górniczej, która miałaby kształcić przyszłą wykwalifikowaną kadrę górniczą i hutniczą. Dostrzegał też potrzebę zabezpieczenia socjalnego górników i ich rodzin i w tym celu, dzięki jego staraniom, powołano Korpus Górniczy. Postulował otoczenie opieką rzemiosła i handlu. Działalność naukową krzewił szczególnie poprzez pracę w Towarzystwie Przyjaciół Nauk, w którym działał aż do śmierci.
W swoich działaniach kładł nacisk na rozwijanie pozytywnych cech mających dobrze służyć Ojczyźnie i obywatelom, takich jak : pracowitość, oszczędność i gospodarność. Sam w tym świecił przykładem. Był też znanym filantropem. Hojnie wspomagał instytucji i ubogich a uzdolnionych uczniów, rzemieślników, artystów i aktorów. Dbał też, aby jego pomoc nie poszła na marne, lecz pobudzała korzystające z niej osoby do pracowitości i oszczędności. Przy swej hojności prowadził nader skromny tryb
życia.
Z pewnością stwierdzić można, że swoją twórczą pracą i aktywnością Staszic pokazał, że jest wielkim synem swojej Ojczyzny oraz, że swoim formatem przekraczał ramy swojej epoki, a i teraz, w XXI wieku jest on postacią żywą i godną naśladowania.
Kalendarium najważniejszych wydarzeń z życia Stanisława Staszica
6 listopada 1755 r. Urodził się Stanisław Wawrzyniec Staszic.
1770-1776 r. Uczył się w szkole średniej w Poznaniu.
1776-1778/79 r. Uczył się w seminarium duchownym w Poznaniu i uzyskał
święcenia kapłańskie.
1779-1781 r. Odwiedził uniwersytety w Lipsku , Getyndze, a następnie
w Paryżu.
jesień 1781 r. Powrócił do kraju i rozpoczął pracę nauczyciela na
dworze magnata Andrzeja Zamoyskiego.
1784 r. Odbył podroż z Zamoyskimi do Leopoldville.
1786 r. Ukazała się w Warszawie książka Bufona „Epoki natury”,
przetłumaczona przez Staszica.
1787 r. Wydano dzieło Staszica „Uwagi nad życiem Jana
Zamoyskiego”.
1788 r. Otrzymał probostwo w Turbinie.
1789 r. Odwiedził Wieliczkę.
1790-1791 r. Wspólnie z Zamoyskimi odbył dwuletnią podróż do Włoch.
1797 r. Odbył podróż w Góry Świętokrzyskie, w okolice Końskich
i Sieradza, gdzie zapoznawał się z budową pasma Łysogór.
Interesował się kopalnictwem i złożami rud żelaza w
Końskich, Białaczowie, Drzewicy oraz w okolicach Sieradza.
1798 r. Prowadził badania okolic Krakowa, części Górnego
Śląska, doliny Prądnika.
1800 r. Prowadził badania Ponidzia, szukając złóż soli.
Zaczął działać w Towarzystwie Przyjaciół Nauk.
1801 r. Nabył dobra Hrubieszowskie, których prawnym właścicielem
stał się w 1811 r.
1802 r. Prowadził badania w Górach Świętokrzyskich.
1802 r. Jako plenipotent księżnej Anny Sapieżyny zakupił pałac
przy ulicy Nowy Świat w Warszawie , w którego oficynie
mieszkał do śmierci.
1803 r. Po raz trzeci prowadził badania w Górach Świętokrzyskich
interesując się złożami rudy żelaza w okolicach m.in.
Szydłowca i Wąchocka.
1804 r. Odbył wyprawę naukową do Rawy Mazowieckiej,
Wolborza i Ujazdu.
1804 r. Przebywał w Beskidach : okolice Lanckorony, Żywca, Raby,
Myślenic, Babiej Góry.
Sierpień 1805 r. Odbył wyprawę naukową w Tatry.
1806 r. Odbyło się I posiedzenie Towarzystwa Przyjaciół Nauk
w kamienicy wybudowanej przez Staszica .
1807 r. Został członkiem Izby Edukacyjnej, Najwyższej Komisji
Egzaminacyjnej i Dyrekcji Skarbowej.
1808 r. Został prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk i był nim
aż do śmierci w 1826 r.
1810 r. Został radcą w Radzie Stanu.
1814 r. Powstało Towarzystwo Dobroczynności, którego Staszic
był współzałożycielem.
1815 r. Staszic otrzymał order św. Stanisława klasy I.
1815 r. Został członkiem Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia
Publicznego.
1816 r. Powstał Uniwersytet w Warszawie, którego
współorganizatorem był Staszic.
1816 r. Z inicjatywy Staszica i Tadeusza Mostowskiego utworzono
Instytut Agronomiczny w Marymoncie.
W Kielcach powstała Szkoła Akademiczno-Górnicza, której
jednym z organizatorów był Staszic
1816 r. Wydał 6 tomów wszystkich dotychczasowych dzieł i
ujawnił ich autorstwo.
1816 r. Założył Hrubieszowskie Towarzystwie Rolnicze.
1817 r. Przy udziale Staszica powołano Instytut Głuchoniemych
i Ociemniałych.
1817 r. Założył Korpus Górniczy, organizacje górników i hutników.
Przewodniczył Radzie Ogólnej Budownictwa, Miernictwa,
Dróg i Spławów.
1824 r. Został ministrem Stanu.
1825 r. Na wniosek Staszica założona została Szkoła Przygotowawcza
do Instytutu Politechnicznego, która stała się wyższą uczelnią
w 1827 r.
20 stycznia 1826 r. Zmarł Stanisław Staszic. Pogrzeb miał charakter wielkiej manifestacji.
